Przegląd teorii agresji
13-04-2009 autor: Administrator ProPress.com.plRóżnice w rozumieniu pojęcia agresji wiążą się z poglądami na jej genezę, właściwe wydaje się przedstawienie podziału według tego właśnie kryterium. Istnieje wiele koncepcji wyjaśniających genezę agresywnych zachowań.
Teoria psychoanalityczna ujmuję agresję jako wrodzony instynkt. Modyfikację takiej interpretacji agresji przedstawił Lorenz (1972), według którego agresja jest czynnikiem wyzwalającym ewolucję, a zarazem sama podlega ewolucyjnym zmianom. Klasyczna hipoteza frustracji-agresji sformułowana przez badaczy z Yale (Dollard, Doob, Miller, Sears 1939) zakładała bezwyjątkowy związek obu zjawisk, jednakże późniejsze badania (Tyszkowa 1986) wykazały, że reakcje na frustracje mogą być zróżnicowane , zarówno agresywne, jak i nieagresywne. Natomiast Bandura (Bandura i Walters 1968) stwierdził, że zachowania agresywne są przede wszystkim rezultatem społecznego uczenia się. Niewątpliwie zatem geneza agresji jest złożona, dlatego przedstawionych zostanie kilka najistotniejszych teorii agresji.
Teoria Freuda. Według Sigmunda Freuda siłami napędowymi ludzkich poczynań są nieuświadomione ludzkie popędy i instynkty. To energia wytwarzana przez instynkty i popędy dynamizuje działanie ludzkie. Jeżeli energia ta nie zostanie rozładowana, zużyta we właściwy sposób, to nagromadzona staje się przyczyną rozmaitych zaburzeń zachowania. Freud wyróżnił dwa instynkty, pierwszy to instynkt życia i miłości Eros. Drugi to instynkt śmierci. Działanie pierwszego skierowane jest ku życiu, natomiast instynkt śmierci jest jego odwrotnością, więc jego działanie skierowane jest przeciwko organizmowi i dąży do unicestwienia jednostki. Fakt, że instynkt śmierci jest wrodzony oraz to, że energia z nim związana musi być rozładowana przesądza ostatecznie zgodnie z teoria Freuda problem genezy zachowań agresywnych.
Charakterystyczną cechą freudowskiej koncepcji agresji było przyjmowanie bardzo szerokiego zakresu tego pojęcia. Objawów skłonności agresywnych Freud doszukiwał się nie tylko we wrogich działaniach przejawiających się w biciu, kopaniu, niszczeniu przedmiotów, lecz również w czynnościach takich, jak jedzenie, w działalności twórczej i innych formach ludzkiej działalności, które zazwyczaj nie są określane mianem agresywnych. Źródła agresji upatruje Freud w instynkcie śmierci. Instynkty, bowiem wywołują stany napięcia, pobudzającego do działań zmierzających do ich rozładowania. W przypadku instynktu śmierci i powstającym na jego tle działaniu agresywnym .
Teoria Lorenza. Zdaniem Konrada Lorenza siłę napędową ewolucji gatunków stanowią cztery instynkty, mianowicie: seksualny, głodu, agresji, ucieczki. Za pojawienie się zachowań agresywnych odpowiedzialny jest instynkt agresji. Jest on wrodzony a zachowania agresywne wywołane przezeń są spontaniczne, a do ich ujawnienia nie jest konieczna żadna określona sytuacja. Teoria Lorenza wykazuje szereg powiązań z teorią Freuda. Obie przyjmują funkcjonowanie wrodzonego instynktu agresji i utrzymują, że energia tego instynktu musi ulec rozładowaniu, wywołując akty agresji. Słabością obu teorii jest pominięcie wpływu oddziaływań sytuacji zewnętrznej na zachowanie agresywne.
Teoria frustracji-agresji. W myśl tej teorii przyczyną zachowań agresywnych jest doznawany stan frustracji. Jej autorem jest John Dollard i według niego każde zachowanie agresywne poprzedzone jest przeżywaniem frustracji, czyli nieprzyjemnym stanem subiektywnym wynikającym z zablokowania realizacji jakiegoś dążenia. Genezą każdego zachowania agresywnego jest, zatem frustracja, choć jednocześnie nie jest to jedyna możliwość reakcji na stan frustracji. Zgodnie z teorią Dollarda frustracja pobudza do zachowania agresywnego, a siła owego pobudzenia jest wprost proporcjonalna do wielkości doświadczonej frustracji. Teorię tę odróżnia od omówionych powyżej fakt, iż genezą zachowań agresywnych jest sytuacja zewnętrzna.
Teoria Berkowitza. Amerykański psycholog Leonard Berkowitz dokonał modyfikacji teorii frustracji jako przyczyny zachowań agresywnych. Zdaniem Berkowitza teoria Dollarda nie pozwala w pełni zrozumieć przyczyn i mechanizmów zachowań agresywnych. Wprowadził on do schematu frustracja-potrzeby-zachowanie agresywne, emocję specyficzną dla agresji. Stan gotowości do zachowań agresywnych może być wywołany nie tylko przez frustrację, lecz także przez utrwalony nawyk reagowania agresywnego. O nasileniu zachowań agresywnych decyduje nasilenie gniewu wywołanego frustracją bądź siła nawyku reagowania agresywnego. Istotna jest również siła bodźców sytuacyjnych. Podkreślić warto, że szczególnie istotnym faktem w teorii Berkowitza jest nawyk agresywnego reagowania.
Teoria Fromma. Zachowania agresywne obserwowane u ludzi Fromm dzieli na: obronne zachowania agresywne oraz biologicznie dezadaptacyjne zachowania agresywne określane mianem destruktywności i okrucieństwa. Agresja obronna to reakcja na zagrożenie istotnych dla życia jednostki wartości. Aby się pojawił wystąpić musi sytuacja zagrożenia. Celem owych zachowań jest usunięcie zagrożenia. Inne zachowania agresywne to agresja instrumentalna, której bezpośrednim celem nie jest wyrządzenie szkody lub cierpienia.
Drugi rodzaj zachowań agresywnych to biologicznie dezadaptacyjna destruktywność i okrucieństwo. Jest związana z uniemożliwieniem jednostce zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencjalnych. Według Fromma wszelkie zachowania agresywne wywołane są przez sytuację zewnętrzną.
Agresja jest zjawiskiem wielowymiarowym. We współczesnej psychologii przyjmuje się, że agresywne zachowanie się jest wypadkową wpływów genetycznych i środowiskowych, przy czym największe znaczenie przypada uczeniu się agresywnych zachowań.
